Trước khi mạng xã hội phổ biến, các trang web của cộng đồng cựu quân nhân từng đóng vai trò như một bảng tin chung. Mục Nhắn Tin của trang Sư Đoàn 18 Bộ Binh là ví dụ rõ nét: người ở khắp nơi, từ Sài Gòn, California, Sydney đến nhiều nơi khác, để lại vài dòng với hy vọng ai đó trong đại gia đình sư đoàn sẽ nhận ra tên người thân hoặc người bạn mà họ đã mất liên lạc từ năm 1975. Bài này tóm tắt các dạng nhắn tin xuất hiện trong bản lưu trữ, không nêu thông tin liên lạc hay danh tính riêng tư của từng người.
Các mốc thời gian
Những dòng nhắn được lưu giữ trải dài từ đầu năm 2007 đến tháng 2 năm 2011. Phần lớn xuất hiện trong khoảng 2007 đến 2009, giai đoạn nhiều người ở trong nước mới có thể truy cập các trang web hải ngoại. Có người viết rằng họ phải tình cờ mới tìm thấy trang vì ở Việt Nam không vào được nhiều trang của quân chủng.
Dạng thứ nhất: tìm bạn học và đồng đội cũ
Nhiều tin tìm bạn cùng lớp, bạn cùng đơn vị hoặc bạn cùng quê. Một người nhắc lại lớp đệ lục trường trung học Long Khánh niên khóa 1969-1970 và lần gặp cuối ở Sài Gòn năm 1974. Một người khác tìm các bạn từng phục vụ cùng đơn vị thuộc Trung Đoàn 43, mong họ liên lạc vì hai bên đã mất tin nhau từ năm 1975, sau khi người viết chuyển sang ngành cảnh sát quốc gia hồi năm 1972. Thêm một người nhớ lại thời cùng phục vụ ở đại đội của một tiểu đoàn thuộc Trung Đoàn 43 và nhờ các đồng đội cũ chỉ đường cho một người anh em.
Có trường hợp phía được tìm đã qua đời từ lâu, và người trả lời đã báo tin ấy lên trang. Đây là minh chứng rằng các mục nhắn tin không chỉ đem lại tin vui mà còn là nơi báo những tin buồn.
Dạng thứ hai: thân nhân hỏi về người lính
Nhiều người trẻ hơn, thường là cháu hoặc em, hỏi thăm bác, chú, anh từng ở trong sư đoàn. Họ muốn biết người ấy còn sống hay đã mất sau ngày 30 tháng 4 năm 1975, người ấy ở trung đoàn nào, có tham gia sinh hoạt hội cựu quân nhân hay không. Những câu hỏi thường ngắn nhưng chứa đầy nỗi mong chờ, nhất là khi thời gian tìm kiếm đã kéo dài ba mươi năm.
Dạng thứ ba: tìm nơi an nghỉ
Một số tin xoay quanh những người mất trong trại tù cải tạo. Người con của một cựu sĩ quan kể rằng cha mình qua đời vì bệnh tại một trại giam ở Sông Bé vào cuối tháng 2 năm 1978, được bạn tù chôn cất tại chỗ, và gia đình muốn tìm đồng đội cũ để hỏi nơi đặt mộ. Người khác tìm tung tích một anh trai là sĩ quan của sư đoàn, nghe nói bị giam ở nhiều trại khác nhau.
Một tin khác ghi lại câu chuyện của hai sĩ quan sư đoàn tuẫn tiết vào ngày 30 tháng 4 năm 1975 tại khu vực cầu Rạch Chiếc ở Thủ Đức. Nơi chôn cất họ sau đó bị san lấp vào năm 2006, và chỉ còn lại một tấm thẻ bài cùng hai bài vị được gửi vào chùa. Người đăng tin muốn tìm thân nhân của họ để trao lại những di vật này.
Dạng thứ tư: lời chào và kỷ niệm
Không phải tin nào cũng là lời tìm kiếm. Một cựu cố vấn người Mỹ từng làm việc với một tiểu đoàn thuộc Trung Đoàn 52 trong những năm 1969-1970 đã viết rằng ông rất vui khi tìm thấy trang này. Một độc giả khác hỏi tên một bài hát của sư đoàn mà ông nhớ vài câu nhắc đến vùng Tân Lợi, Bình Long và Đường 13, và nhờ ai còn nhớ thì cho biết để nghe lại.
Điều mục này cho thấy
- Mạng lưới đồng đội vẫn còn sức kết nối sau nhiều thập niên.
- Tìm kiếm thân nhân là nhu cầu có thật của nhiều gia đình sau chiến tranh.
- Một trang web nhỏ có thể trở thành điểm hẹn của người ở nhiều quốc gia.
- Những mẩu tin ngắn là nguồn tư liệu xã hội học có giá trị cho người nghiên cứu về ký ức hậu chiến.
Lưu ý khi đọc
Các tin được ghi lại nguyên trạng từ người gửi, nhiều tin viết không dấu và có thể chứa sai sót về tên, đơn vị hoặc ngày tháng. Vì liên quan đến đời tư và an toàn của cá nhân, bản viết lại này lược bỏ tên, số điện thoại và địa chỉ. Người cần tìm thân nhân nên dùng các kênh chính thức của hội đoàn cựu quân nhân hoặc các tổ chức tìm kiếm thân nhân uy tín.
Xem thêm các mục liên quan: tin buồn, tin vui và lược sử sư đoàn.
Bối cảnh lịch sử của những lời nhắn
Để hiểu vì sao nhiều người phải nhờ đến một trang web mới tìm được tin nhau, cần nhớ rằng sau ngày 30 tháng 4 năm 1975, rất nhiều quân nhân bị đưa vào các trại cải tạo, còn gia đình thì phân tán nhiều nơi trong và ngoài nước. Thư từ giữa Việt Nam và hải ngoại khi ấy bị hạn chế trong nhiều năm. Sổ sách quân đội hầu như không còn ai giữ, vì vậy các danh sách đơn vị truyền miệng giữa đồng đội trở thành nguồn thông tin hiếm hoi.
Khi internet xuất hiện, các cựu quân nhân nhanh chóng dựng những trang tin riêng. Một số dòng nhắn nói rõ người viết tìm thấy trang này một cách tình cờ, khi đang tìm kiếm thông tin về binh chủng khác. Điều đó cho thấy các trang tư liệu liên kết với nhau, như phần liên kết đã giới thiệu, đã giúp nhiều người đi từ một địa chỉ sang địa chỉ khác.