Trận An Lộc 1972: Diễn biến chính và bối cảnh

Trận An Lộc là cuộc giao tranh kéo dài nhiều tuần quanh thị xã An Lộc, tỉnh lỵ tỉnh Bình Long, từ đầu tháng 4 đến giữa năm 1972. Đây là một phần của cuộc tấn công quy mô lớn mà Bắc Việt Nam mở trên nhiều hướng từ cuối tháng 3 năm 1972, thường được gọi trong tiếng Anh là Easter Offensive và trong các tài liệu Việt Nam là Chiến dịch Nguyễn Huệ hoặc Cuộc tiến công chiến lược Xuân – Hè 1972.

Bài viết này tóm lược bối cảnh, các lực lượng liên quan, diễn biến theo giai đoạn và những điểm mà các nguồn sử liệu còn khác nhau. Nội dung dựa trên các công trình đã xuất bản và chỉ trình bày sự kiện, không đưa ra phán xét chính trị về bất kỳ bên nào.

Bối cảnh năm 1972

Đến đầu năm 1972, quân đội Hoa Kỳ đã giảm mạnh quân số tại Việt Nam, và chương trình “Việt Nam hóa chiến tranh” chuyển dần trách nhiệm tác chiến sang Quân lực Việt Nam Cộng hòa (QLVNCH). Ngày 30 tháng 3 năm 1972, các lực lượng Bắc Việt Nam mở đợt tiến công lớn, bắt đầu ở khu vực phía bắc giáp Quảng Trị, rồi mở rộng sang Tây Nguyên và vùng Đông Nam Bộ.

Ở hướng Đông Nam Bộ, mục tiêu trước mắt là tỉnh Bình Long, nằm khoảng một trăm cây số về phía bắc Sài Gòn, gần biên giới Campuchia. Quốc lộ 13 nối Sài Gòn với Lộc Ninh và An Lộc là trục đường chính của vùng này, nên việc kiểm soát trục đường có ý nghĩa quân sự rõ rệt.

Các lực lượng tham chiến

Theo các công trình nghiên cứu của phương Tây, phía tấn công gồm các sư đoàn 5, 7 và 9 thuộc lực lượng của Bộ Tư lệnh Miền, được yểm trợ bởi pháo binh và xe tăng. Các tài liệu lịch sử do Việt Nam xuất bản dùng tên gọi và cách tổ chức khác, và cũng nêu ra những mục tiêu chiến dịch của phía mình. Điều này cần lưu ý khi so sánh các nguồn.

Phía phòng thủ gồm Sư Đoàn 5 Bộ Binh QLVNCH cùng các đơn vị Biệt Động Quân, địa phương quân, nghĩa quân và lực lượng tăng phái. Hỏa lực không quân Hoa Kỳ và không quân VNCH giữ vai trò đáng kể trong suốt trận đánh. Về sau Sư Đoàn 18 Bộ Binh được điều vào để thay thế các đơn vị đã giữ thị xã nhiều tuần, như trang chiến sử Sư Đoàn 18 Bộ Binh trên website này tóm tắt theo hồi ký của người trong cuộc.

Giai đoạn đầu: Lộc Ninh và vòng vây (tháng 4 năm 1972)

Quận lỵ Lộc Ninh, phía bắc An Lộc, bị tấn công từ những ngày đầu của chiến dịch và bị chiếm vào ngày 7 tháng 4. Sau đó, các đơn vị tấn công tiến xuống phía nam và cắt Quốc lộ 13 ở nhiều điểm, khiến An Lộc không còn đường bộ tiếp tế. Một lực lượng giải vây tiến lên theo Quốc lộ 13 từ phía nam nhưng bị chặn lại ở khu vực cách thị xã một đoạn khá xa.

Ngày 13 tháng 4, các đơn vị tấn công mở đợt đánh vào thị xã; sau đó thị xã bị pháo kích dày đặc và chịu các đợt tấn công bộ binh có xe tăng yểm trợ. Các sử liệu phương Tây ghi nhận một số xe tăng đối phương bị bắn hạ bằng vũ khí chống tăng cá nhân, trong đó có loại M72 LAW. Phần lớn thị xã bị thu hẹp thành một vòng đai nhỏ, các đơn vị phòng thủ phải xây công sự và hầm dưới lòng đất.

Giai đoạn giữa: tiếp tế và không kích (tháng 5)

Khi đường bộ bị cắt, nguồn tiếp tế chủ yếu đến bằng đường không. Do súng phòng không dày đặc quanh thị xã, các chuyến bay phải thả dù từ độ cao lớn, và nhiều kiện hàng rơi ra ngoài khu vực kiểm soát. Máy bay Hoa Kỳ thực hiện nhiều đợt không kích gần vòng đai, trong đó có B-52, nhằm phá vỡ các đợt tập trung quân.

Theo các nguồn đã xuất bản, một đợt tấn công lớn khác diễn ra vào khoảng ngày 11 tháng 5, khi xe tăng và bộ binh lại tiến vào các khu phía bắc và đông thị xã. Các nguồn mô tả khác nhau về mức độ thâm nhập, nhưng đều thống nhất rằng đến cuối đợt này thị xã vẫn chưa bị chiếm hoàn toàn. Thường dân trong thị xã chịu thiệt hại lớn: nhiều người chết do pháo, và nhiều nghìn người phải di tản hoặc sống trong hầm trú ẩn.

Giai đoạn cuối: mở rộng vòng đai (tháng 6)

Từ cuối tháng 5 sang tháng 6, áp lực lên thị xã giảm dần. Các đơn vị VNCH tiến hành những cuộc hành quân giành lại các cao điểm quanh thị xã, đồng thời mở rộng vòng đai an ninh và thông tuyến Quốc lộ 13 từng đoạn. Theo Wikipedia tiếng Anh, một trung đoàn của Sư Đoàn 18 Bộ Binh được đưa vào An Lộc vào giữa tháng 6, Trung Đoàn 48 tái chiếm Đồi 169 ngày 17 tháng 6, và toàn bộ Sư Đoàn 18 thay thế Sư Đoàn 5 vào ngày 11 tháng 7. Các hồi ký và tài liệu khác nhau có thể ghi ngày khác. Mốc “kết thúc” của trận An Lộc không thống nhất giữa các tài liệu: một số lấy khoảng giữa hoặc cuối tháng 6 khi Quân đoàn III tuyên bố hết vây, số khác kéo dài sang tháng 7 tùy theo cách tính.

Kết quả và cách đánh giá

Điểm chung giữa các nguồn là An Lộc không bị chiếm trong mùa hè 1972. Từ điểm này, các tài liệu đưa ra những cách diễn giải khác nhau:

• Các nghiên cứu quân sự phương Tây thường nhấn mạnh vai trò của không lực và việc tập trung hỏa lực trong khả năng giữ thị xã.
• Các hồi ký của quân nhân phía VNCH nhấn mạnh sức chịu đựng của đơn vị phòng thủ trong điều kiện bị bao vây.
• Các tài liệu lịch sử của phía Bắc Việt Nam đặt trận đánh trong khuôn khổ chiến dịch chung và mô tả kết quả theo mục tiêu của kế hoạch.

Về thương vong, các con số công bố chênh lệch lớn tùy nguồn và phương pháp thống kê, nên bài này không nêu một con số cụ thể. Người đọc nên đối chiếu nhiều nguồn trước khi trích dẫn số liệu.

Nên đọc thêm gì

• Ngô Quang Trưởng, The Easter Offensive of 1972, Trung tâm Lịch sử Quân sự Lục quân Hoa Kỳ (1980), một nghiên cứu của cựu sĩ quan VNCH được in trong loạt chuyên khảo chính thức.
• Dale Andradé, Trial by Fire: The 1972 Easter Offensive (1995), một khảo cứu của tác giả người Mỹ.
• Bài Battle of An Lộc trên Wikipedia tiếng Anh, dùng làm điểm khởi đầu và dẫn đến thư mục tham khảo.
• Các bộ lịch sử quân sự do Việt Nam xuất bản về Chiến dịch Nguyễn Huệ, để đối chiếu góc nhìn của phía Bắc Việt Nam.

Trong tuyển tập của website, trang mục lục tư liệu An Lộc, Xuân Lộc liệt kê các hồi ký và bài nghiên cứu theo chủ đề, còn bài tuyến thép Xuân Lộc phần 1 tiếp nối câu chuyện sang năm 1975.

Câu hỏi thường gặp

Trận An Lộc 1972 diễn ra ở đâu?

Ở thị xã An Lộc, tỉnh lỵ tỉnh Bình Long, cách Sài Gòn khoảng một trăm cây số về phía bắc.

Trận An Lộc bắt đầu và kết thúc khi nào?

Giao tranh quanh Bình Long bắt đầu từ đầu tháng 4 năm 1972. Thời điểm kết thúc tùy cách tính, thường là khoảng cuối tháng 6 hoặc sang tháng 7.

Ai kiểm soát thị xã An Lộc sau trận đánh?

Theo các nguồn đã xuất bản, thị xã không bị chiếm trong mùa hè 1972. Tuy nhiên, tình hình chung của vùng tiếp tục thay đổi theo diễn biến chiến tranh những năm sau đó.

Vì sao số liệu thương vong khác nhau?

Mỗi bên có phương pháp thống kê và mục đích công bố khác nhau, và nhiều số liệu chỉ là ước tính. Vì vậy các tác giả thường đưa ra những khoảng giá trị rộng.